เติมกระดูกก่อนทำรากฟันเทียม จำเป็นไหม? ใครบ้างที่ต้องทำ

การทำรากฟันเทียมไม่ได้อาศัยเพียงการมีช่องว่างจากฟันที่หายไปเท่านั้น แต่จำเป็นต้องมีกระดูกขากรรไกรในตำแหน่งที่เหมาะสม ทั้งด้านความกว้าง ความสูง และรูปทรง เพื่อให้ทันตแพทย์สามารถวางรากฟันเทียมในตำแหน่งที่รองรับแรงบดเคี้ยวและออกแบบฟันด้านบนได้อย่างเหมาะสม

ในคนไข้บางราย โดยเฉพาะผู้ที่ถอนฟันมานาน มีการติดเชื้อเดิมบริเวณรากฟัน หรือสูญเสียกระดูกจากโรคปริทันต์ อาจเหลือกระดูกไม่เพียงพอสำหรับฝังรากฟันเทียม ทันตแพทย์จึงอาจแนะนำให้ “เติมกระดูก” เพื่อสร้างหรือเพิ่มปริมาตรกระดูกในบริเวณที่จะรักษา

อย่างไรก็ตาม การทำรากฟันเทียมไม่จำเป็นต้องเติมกระดูกทุกคน การตัดสินใจขึ้นอยู่กับสภาพกระดูกจริง ตำแหน่งของฟัน ลักษณะเหงือก และแผนการวางรากเทียมของคนไข้แต่ละราย

การเติมกระดูกก่อนทำรากฟันเทียมคืออะไร?

การเติมกระดูก หรือ Bone Augmentation/Bone Grafting คือกระบวนการเพิ่มหรือฟื้นฟูกระดูกขากรรไกรในบริเวณที่มีปริมาณกระดูกไม่เพียงพอ โดยอาจใช้วัสดุกระดูกทดแทนร่วมกับเยื่อกั้น หรือใช้เทคนิคการสร้างกระดูกแบบ Guided Bone Regeneration: GBR

หลักการของ GBR คือการวางวัสดุในตำแหน่งที่ต้องการสร้างกระดูก แล้วใช้เยื่อกั้นช่วยแยกพื้นที่ดังกล่าวออกจากเนื้อเยื่ออ่อน เพื่อเปิดโอกาสให้เซลล์กระดูกเข้ามาสร้างและฟื้นฟูเนื้อกระดูกในบริเวณนั้น เทคนิค GBR เป็นหนึ่งในวิธีที่ได้รับการศึกษาและใช้อย่างแพร่หลายในการเพิ่มกระดูกสำหรับงานรากฟันเทียม

ทำไมกระดูกจึงไม่เพียงพอสำหรับฝังรากฟันเทียม?

กระดูกขากรรไกรอาจมีขนาดไม่เพียงพอได้จากหลายสาเหตุ ดังนี้

• ถอนฟันมานาน

หลังถอนฟัน กระดูกเบ้าฟันจะเกิดการเปลี่ยนแปลงและยุบตัวตามธรรมชาติ เนื่องจากไม่มีรากฟันช่วยกระตุ้นและพยุงกระดูกบริเวณเดิม การเปลี่ยนแปลงอาจเกิดขึ้นทั้งด้านความกว้างและความสูงของสันกระดูก

• มีการติดเชื้อหรือการอักเสบเดิม

ฟันที่มีการติดเชื้อบริเวณปลายราก ฟันแตกลงไปใต้เหงือก หรือมีการอักเสบเรื้อรัง อาจทำให้กระดูกโดยรอบถูกทำลาย เมื่อถอนฟันออกแล้วจึงอาจเหลือกระดูกไม่สมบูรณ์ โดยเฉพาะผนังกระดูกด้านนอกที่มีความบางตามธรรมชาติ

• เป็นโรคปริทันต์

โรคปริทันต์ทำให้เกิดการอักเสบของเนื้อเยื่อรอบฟันและการสูญเสียกระดูกที่รองรับฟัน ตำแหน่งดังกล่าวอาจมีกระดูกเหลือน้อยกว่าปกติ

• อุบัติเหตุหรือกระดูกเดิมมีรูปร่างไม่เหมาะสม

คนไข้บางรายอาจสูญเสียฟันและกระดูกจากอุบัติเหตุ หรือมีสันกระดูกที่แคบตั้งแต่เดิม แม้จะยังมีความสูงของกระดูกเพียงพอ แต่ความกว้างอาจไม่เหมาะสำหรับรากเทียมในตำแหน่งและขนาดที่วางแผนไว้

• อยู่ใกล้อวัยวะสำคัญ

บริเวณฟันหลังบนอาจมีข้อจำกัดจากโพรงไซนัส ส่วนบริเวณขากรรไกรล่างต้องคำนึงถึงแนวเส้นประสาท หากกระดูกฟันหลังบนมีความสูงไม่เพียงพอ อาจต้องพิจารณา การยกไซนัส

ทำรากฟันเทียมต้องเติมกระดูกทุกคนไหม?

ไม่จำเป็นต้องเติมกระดูกทุกคน

หากคนไข้มีกระดูกเพียงพอ สามารถวางรากฟันเทียมในตำแหน่งที่เหมาะสม และรากเทียมมีเนื้อกระดูกหุ้มรอบตามแผนการรักษา ทันตแพทย์อาจทำรากฟันเทียมได้โดยไม่ต้องเติมกระดูก

ทันตแพทย์ประเมินอย่างไรว่าต้องเติมกระดูกหรือไม่?

การประเมินไม่ได้ดูเพียงว่าบริเวณนั้น “มีช่องว่างให้ใส่รากเทียมหรือไม่” แต่ต้องวิเคราะห์องค์ประกอบหลายด้านร่วมกัน

• ตรวจภายในช่องปาก

ทันตแพทย์จะตรวจสภาพเหงือก ความกว้างของสันกระดูก ตำแหน่งฟันข้างเคียง การสบฟัน พื้นที่สำหรับทำครอบฟัน และสุขภาพช่องปากโดยรวม

• ตรวจภาพถ่ายรังสี

ภาพรังสีทั่วไปช่วยให้เห็นระดับกระดูกและสภาพรากฟันข้างเคียง แต่ในหลายเคสอาจต้องใช้ภาพเอกซเรย์สามมิติ CBCT เพื่อประเมินความกว้างและความสูงของกระดูก ตำแหน่งโพรงไซนัส แนวเส้นประสาท และรูปร่างสันกระดูกในมิติที่ภาพรังสีสองมิติอาจแสดงได้ไม่ครบถ้วน

แนวทางของ ITI ระบุว่าภาพตัดขวาง โดยเฉพาะ CBCT มีบทบาทในการประเมินตำแหน่งฝังรากเทียมและโครงสร้างสำคัญ แต่ควรเลือกใช้ตามข้อบ่งชี้ ไม่ใช่ตรวจโดยไม่มีเหตุผลทางคลินิก

การเติมกระดูกมีกี่แบบ?

วิธีเติมกระดูกมีหลายรูปแบบ การเลือกใช้ขึ้นอยู่กับตำแหน่ง ขนาดของกระดูกที่ขาด สภาพเหงือก และแผนการรักษา

• เติมกระดูกเฉพาะจุดด้วยเทคนิค GBR

เหมาะกับบริเวณที่สันกระดูกแคบ หรือมีผนังกระดูกบางส่วนขาดหาย ทันตแพทย์จะใช้วัสดุกระดูกและเยื่อกั้นเพื่อรักษาพื้นที่ให้กระดูกใหม่เจริญขึ้น

• เติมกระดูกพร้อมฝังรากฟันเทียม

ในกรณีที่ยังมีกระดูกเพียงพอให้รากเทียมยึดตัวได้อย่างมั่นคง และส่วนที่ขาดสามารถแก้ไขได้ในครั้งเดียว ทันตแพทย์อาจฝังรากเทียมพร้อมเติมกระดูกโดยรอบ

• เติมกระดูกก่อน แล้วฝังรากเทียมภายหลัง

เหมาะกับเคสที่กระดูกมีความกว้างหรือความสูงไม่เพียงพออย่างชัดเจน ทันตแพทย์จะเพิ่มกระดูกก่อนและรอให้เนื้อเยื่อหาย จากนั้นจึงประเมินเพื่อวางรากฟันเทียมในขั้นตอนถัดไป

• ใช้กระดูกแบบบล็อก

ในเคสที่สันกระดูกยุบตัวมาก อาจใช้ชิ้นกระดูกมายึดเพิ่มบริเวณที่ขาด วิธีนี้สามารถใช้ฟื้นฟูสันกระดูกที่สูญเสียมากได้ แต่เป็นหัตถการที่ซับซ้อนกว่า และอาจมีความเสี่ยงหรืออาการบริเวณที่เก็บกระดูกเพิ่มขึ้น

วัสดุที่ใช้เติมกระดูกมีอะไรบ้าง?

วัสดุที่ใช้เพิ่มกระดูกแบ่งได้หลายกลุ่ม ได้แก่

• กระดูกของคนไข้เอง

อาจเก็บจากบริเวณอื่นในช่องปากหรือจากตำแหน่งอื่นของร่างกายในเคสที่มีความจำเป็น

• กระดูกจากผู้บริจาค

เป็นวัสดุที่ผ่านกระบวนการเตรียมและควบคุมตามมาตรฐาน เพื่อใช้เป็นโครงให้กระดูกของผู้รับสร้างทดแทนเข้าไป

• วัสดุจากแหล่งกำเนิดสัตว์

มักผ่านกระบวนการกำจัดองค์ประกอบอินทรีย์และเตรียมให้เหมาะสำหรับใช้เป็นโครงสร้างรองรับการสร้างกระดูก

• วัสดุกระดูกสังเคราะห์

ผลิตจากวัสดุสังเคราะห์ที่มีคุณสมบัติเหมาะสมต่อการใช้เป็นโครงสำหรับการสร้างกระดูก เช่น วัสดุในกลุ่มแคลเซียมฟอสเฟต

วัสดุแต่ละกลุ่มมีข้อดี ข้อจำกัด และอัตราการสลายตัวแตกต่างกัน ปัจจุบันยังไม่มีวัสดุชนิดเดียวที่เหมาะที่สุดสำหรับทุกสถานการณ์ การเลือกจึงขึ้นอยู่กับลักษณะข้อบกพร่อง เป้าหมายของการรักษา ปริมาณกระดูกที่ต้องการ และดุลยพินิจของทันตแพทย์ผู้รักษา

เติมกระดูกเจ็บไหม?

ระหว่างทำหัตถการจะมีการใช้ยาชาเฉพาะที่ จึงไม่ควรรู้สึกเจ็บในบริเวณผ่าตัด แต่อาจรู้สึกถึงแรงกด แรงสั่น หรือการขยับของเครื่องมือได้

หลังยาชาหมดฤทธิ์ อาจมีอาการปวด ตึง บวม หรือมีรอยช้ำได้ โดยระดับอาการขึ้นอยู่กับขนาดของหัตถการและการตอบสนองของแต่ละคน

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น

งานทบทวนเกี่ยวกับภาวะแทรกซ้อนของการเติมกระดูกรายงานว่าปัญหาที่พบอาจมีตั้งแต่เยื่อกั้นหรือวัสดุโผล่ การติดเชื้อ อาการปวด เลือดออก ไปจนถึงความผิดปกติด้านความรู้สึก โดยความเสี่ยงแตกต่างกันตามเทคนิคและความซับซ้อนของเคส

การสูบบุหรี่ การควบคุมโรคประจำตัวไม่ดี สุขอนามัยช่องปากไม่เหมาะสม และการไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำ อาจส่งผลต่อการหายของแผล จึงควรแจ้งประวัติสุขภาพและยาที่ใช้อยู่กับทันตแพทย์อย่างครบถ้วนก่อนเริ่มรักษา

เติมกระดูกแล้วต้องรอนานแค่ไหนจึงทำรากฟันเทียมได้?

ระยะเวลาขึ้นอยู่กับว่าเป็นการเติมกระดูกพร้อมฝังรากเทียม หรือเติมกระดูกก่อนแล้วฝังภายหลัง รวมถึงขนาดของกระดูกที่ขาด วัสดุที่ใช้ ตำแหน่ง และการหายของแต่ละคน

ในบางกรณี ทันตแพทย์สามารถเติมกระดูกพร้อมฝังรากเทียมได้ในวันเดียว ส่วนเคสที่กระดูกไม่เพียงพอมากอาจต้องแบ่งการรักษาเป็นสองระยะ เพื่อให้กระดูกมีเวลาฟื้นตัวก่อนวางรากเทียม

คำถามที่พบบ่อย

1.เติมกระดูกจำเป็นต้องทำทุกคนไหม?

ไม่จำเป็น คนไข้ที่มีกระดูกเพียงพอและสามารถวางรากฟันเทียมในตำแหน่งที่เหมาะสม อาจไม่ต้องเติมกระดูก

2.เติมกระดูกพร้อมทำรากฟันเทียมได้ไหม?

ทำได้ในบางกรณี แต่หากกระดูกสูญเสียมาก อาจต้องเติมก่อนแล้วรอฝังรากเทียมภายหลัง

3.เติมกระดูกอันตรายไหม?

ไม่อันตราย เป็นหัตถการที่ใช้ในงานรากฟันเทียมอย่างแพร่หลาย แต่มีความเสี่ยง เช่น แผลเปิด การติดเชื้อ หรือกระดูกสร้างได้ไม่เป็นไปตามแผน ขึ้นอยู่กับความซับซ้อนของเคส สุขภาพคนไข้ และการดูแลหลังผ่าตัด